فکر انباره ها یا کانون تفکر در ساده ترین تعریف عبارت است از موسسات سیاست پژوهی مستقل، فرهنگ American Heritage کانون تفکر را این گونه تعریف می کند: گروه یا موسسه ای که برای انجام پروژه های قوی و حل مسائل مختلف، به خصوص مسائل حوزه های فناوری و استراتژی سیاسی تاسیس شده است. در تعریف فرهنگ انگلیسی آکسفورد، کانون تفکر موسسه ای تحقیقاتی یا سازمانی است که به ارائه مشاوره و ایده در زمینه مسائل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی می پردازد. در تعریف دیگر، فکر انباره به سازمان، موسسه، بنگاه یا گروهی متشکل اطلاق میشود که به شیوه ای ویژه، اداره و هدایت تحقیق و پژوهش در زمینه های رایزنی های نظامی، تدوین راهبردهای سیاسی و راهبردهای اقتصادی همچنین ارائه سیاستگذارهای مرتبط با توسعه صنعتی، تجارت و علوم و تکنولوژی را به عهده دارد.

کارخانه های فکر، کارخانه های مغز، کارخانه های ایده، کارخانه های تمیز، جعبه های مغز، شرکت های تولید ایده، تاجران ایده، بانک های مغز، بدنه های دانش، قطار کله تخم مرغی ها ( اشاره به اهل فکر ) و امثال آن، تعبیرهایی است که صاحبنظران مختلف درباره کانون های تفکر به کار می برند.

مدیران و سیاستگذاران عمدتا" با گستردگی، تنوع و تخصصی بودن اطلاعات و کمبود وقت روبه رو هستند.

کانون های تفکر این مشکل سیستم های مدیریتی و سیاستگذاری را برطرف می کنند. فکر انباره ها به صورت مستقل و خارج از عرصه های اجرایی، رهبران و مدیران را در تصمیم سازی و سیاستگذاری همراهی و مساعدت می کنند. در ضمن، این مراکز از طریق خلق آیده های نو، پرورش و ارائه آنها به دولتمردان، آنان را در بهره برداری از فرصت های جدید و ایجاد منافع بیشتر برای جامعه یاری می دهند. امروزه کانون های تفکر فقط پاسخگوی مسائل مدیران دولتی نیستند، بلکه به طیف وسیعی از مسائل مختلف جامعه می پردازند.

ویژگی فکر انباره ها در این است که باید پاسخگوی مسائل روز مدیران باشند و علاوه بر شناخت مشکلات و راه حل ها، وظیفه پیگیری انتقال پیام ها را به مدیران از طرق مختلف به عهده گیرند، لذا با موسسات پژوهشی- تحقیقاتی معمولی متفاوتند.

یکی از وظایف فکر انباره ها، پرداختن به تفکرات آینده پژوهی است. اتاقهای فکر با واحدهای کارشناسی و مشاوران داخل دستگاههای اجرایی نیز تفاوت دارند، چرا که تشکلی مستقل و به دور از بروکراسی و قالبهای درونی سازمان ها هستند. البته این به معنی دور بودن آنها از واقعیتهای سازمانها نیست، زیرا مدیران سازمانها و شرکت ها، این کانون ها را در جریان تصمیم و مسائل خود قرار می دهند.

فکر انباره ها بر اساس جمع اندیشی، مطالعات و تحلیل های مداوم و مستمر، تاکید بر مستندسازی و استفاده از رسانه های مکتوب و نهادینه کردن توان تحلیل در گروههای خود عمل می کنند که به این ترتیب، مکمل سیستم های مشاوره شفاهی و فردی هستند.

نقش چنین فکر انباره هایی به این دلیل مهم است که می توانند شرایطی را فراهم سازند که سیاستگذاران و مدیران، بیشتر، از متفکران و متخصصان تاثیر بپذیرند تا از جریان ها و لایی های سیاسی و محافل قدرت و ثروت .

تاریخچه فکر انباره :

از همان نخستین سالهای سده بیستم میلادی، چالش های اقتصاد صنعتی و روابط پیچیده در امور بازرگانی و تحولات نوین در عرصه های سیاست خارجی موجب شد دولت ها به درک این واقعیت پی ببرند که به دانش روز و اطلاعات علمی و دقیقی در زمینه های مذکور نیاز دارند. به ابن ترتیب در ایالات متحده و همچنین در اروپا موج قابل ملاحظه ای از اقدام برای تشکیل مراکز تخصصی جهت فعالیت های تحقیقاتی و فکری در جهت تربیت کارشناس های خبره و انجام تحقیقات ویژه برای یافتن راه حل های مورد نیاز به راه افتاد. این موج موجب شد تعداد کثیری از مراکز پژوهشی دانشگاهی یا شبه دانشگاهی تاسیس شوند که کارشان به جای تربیت دانشجو، تهیه راهکارهای تخصصی برای حل مسائل پیش رو بود. از نخستین نمونه های معروف این کانون های اندیشه می توان به " موقوفه کارنگی برای صلح جهانی " تاسیس در سال 1910 در آمریکا، " موسسه مطالعات اقتصادی جهانی کیل" تاسیس در سال 1914 در آلمان، " موسسه بروکینگز" تاسیس در سال 1916 در آمریکا و " موسسه سلطنتی و مطالعات روابط بین الملل" تاسیس در سال 1920 در انگلستان اشاره کرد. قابل ذکر است که در برخی منابع، موسسه مطالعات امنیتی و دفاعی (RUS ) دوک ولینگتون در سال 1831 را به عنوان اولین فکر انباره تاسیس شده در جهان معرفی می کنند.

( فکر انباره ها شرایطی را فراهم می سازند که سیاستگذاران بیشتر از متخصصان تاثیر بپذیرند تا از لابی های سیاسی و محافل قدرت و ثروت )

طی سالهای پس از جنگ جهانی دوم، تقاضا برای استخدام کارشناسان خبره در امور بین الملل، دفاعی و امنیتی برای کمک به سازمانهای دولتی دفاعی و امنیتی افزایش پیدا کرد و همین مساله به رشد کانون های اندیشه بیشتر انجامید. در ایالات متحده بنگاه رند که در 1948 تاسیس شده بود، همراه با گروه دیگری از سازمانها و موسسات پژوهشی به تربیت نیروهای خبره در امور دفاعی و طراحی ساختارهای دفاعی و نظامی تازه پرداخت و گروههای کوچکتری از کانون های اندیشه را به صورت قراردادی در کنار خود به کار واداشتند.

تحولات اجتماعی و آشوب های سیاسی دهه 1960 موج دیگری از کانونهای اندیشه را به وجود آورد. این کانونهای اندیشه بر فعالیت های اجتماعی و امور مربوط به محیط زیست تمرکز داشتند که یکی از آنها "موسسه امور شهری " تاسیس در سال 1968 بود. در همین زمان، نگرانی نسبت به بحران های فزآینده در امور سیاسی و اقتصادی جهان سوم موجب شد گروه تازه ای از کانون های اندیشه که فعالیت اصلی آنها تحقیق در باره مسائل جهان سوم بود تاسیس شوند. از نمونه های مهم این مراکز می توان به " مرکز توسعه بین المللی " تاسیس در 1959 در آلمان، " مرکز توسعه خارجی " تاسیس در سال 1960 در انگلستان و "مرکز مطالعه اقتصادهای در حال توسعه " تاسیس در سال 1960 در ژاپن اشاره کرد. یکی از مهم ترین وظایف این کانون های اندیشه تحقیق در زمینه های مختلف فعالیت در امور اقتصادی کشورهای جهان سوم در شرایط درگیری های سیاسی میان بلوک های شرق و غرب بود.

طبق مطالعات موسسه ملی پیشرفت های پژوهشی ژاپن در حال حاضر بیش از 320 کانون تفکر در 89 کشور جهان مشغول به کار هستند که یک سوم آنها متعلق به کشور ایالات متحده است. البته اتفاق نظری در خصوص تعداد این کانونها در سطح جهانی وجود ندارد، بعنوان مثال طبق آمار وزارت علوم در سال 1383 ، تعداد این کانون ها برابر با 900 بوده است.

ماهیت اتاق فکر :

فکر پیوسته می روید و می میرد. اتاق فکر نیز همواره ماهیتی این نه آنی می یابد. بنابراین اتاق فکر، منطق فکر شفاهی و باشگاه فکرسازی است و به کلی با اتاق بحران مدیریت و اعمال استراتژی برای تحول و تکامل وضعیت موجود متفاوت است. از آنجا که آفرینندگی یکی از روش های حل مساله در حوزه مدیریت است، اینچنین عنوان می شود که واکنش مطلوب یک سازمان به تحولات پیرامونش، خلاقیت و آفرینندگی است. اتاق فکر نیز یکی از ابزارهای آفرینندگی برای حل مساله و توسعه خلاقیت در هر سازمانی است، مکانی برای اندیشیدن به یک مساله یا موضوع بدون حضور عواملی که مانع آزاداندیشی یا محدودیت می شوند. این اتاق مکانیسمی برای تصمیم سازی فکری جهت تصمیم گیری عملی در حوزه انسانی است.

این اتاق بازوی مطالعات فکری و مشاوره مطالعاتی طراحان و مدیران ارشد حکومتی، آموزشی، پژوهشی و فرهنگی خواهد بود. به طوری که در برنامه نویسی و برنامه سازی مفهومی و فکری، نقش بایسته ایفا خواهد کرد و امکان نقدگرایی و پرسش آفرینی جریان می یابد. فکر انباره، راهبرد سیستمی برای فکر کردن است و در عین حال سیستمی بودن این اتاق، طرحی برای یکسانی و همسانی نیست و در قلمرو متفاوتی امکان ظهور می یابد. اتاق فکر هم پیوندی به گذشته دارد و هم نگاهی به آینده دوخته است.

در اتاق فکر روشهای گوناگونی برای توسعه خلاقیت وجود دارد که      معروف ترین آن " طوفان مغزی " است.

در سازمان ها با توجه به اهمیتی که موضوع خلاقیت دارد، اتاق فکر در طراحی ساختار سازمانی لحاظ می شود. در واقع یکی از بخش های اصلی در هر سازمان " اتاق فکر " است. از این نظر باید توجه داشت که اتاق فکر یک بخش اصلی در چنین سازمان هایی است و نمی توان بعنوان یک بخش مکمل یا فرعی درباره آن صحبت کرد. شاید یکی از تعاریفی که بتواند توجیه کننده بحث باشد، این مساله است که اگر در گذشته مدیران، صرفا" با تکیه بر دانش خود و حلقه محدود مشاوران به اداره امور عمومی سازمان همت می گماردند، اینک با بهره گیری از چنین سازه ای میتوانند به اداره عمومی امور بپردازند، به صورتی که در تصمیم گیری خود با بهره گیری از تفکر جمعی، ضمن شناسایی فرصت ها، تهدیدها و نقاط قوت و ضعف، خطاپذیری عملکرد خود را به حداقل کاهش دهند. اهتمام تعهد و توجه ویژه اهل تفکر و سیاست به این کانون ها همچنین بازبینی علمی مستمر و منظم آنها برای مصون ماندن از آسیب های احتمالی مساله ای ضروری است.

به هر حال، اتاق فکر دو نقش کلیدی در برنامه سازی ایفا می کند؛ یکی فکرسازی برای مفهوم آفرینی و دیگر گشودن گره های فکری ای که در فرآیند عمل رخ می دهد. این اتاق راهی برای کارشناسی کردن منطق عملی پژوهش، آموزش، رسانه و حکومت است تا هر کاری پشتوانه تفکر داشته باشد، به طوری که اگر در مقطعی سستی پیشه کرد، امکان نقدپذیری و پرسش در آن وجود داشته باشد.

ساختار اتاق فکر :

اتاق فکر در ساده ترین حالت از 3 بخش تشکیل می شود. بخش اول گروه پشتیبانی، بخش دوم گروه کارشناسان و بخش سوم هیات امنای اتاق. گروه پشتیبانی وظیفه ایجاد و اداره زیر ساخت های فیزیکی، اطلاعاتی، خدماتی، حقوقی و مالی را عهده دار است. گروه کارشناسان بدنه فکری اتاق فکر را تشکیل می دهند. این کارشناسان وظیفه مطالعه ، گردآوری، تحلیل و بررسی اطلاعات و نظرات مختلف و در نهایت تولید خروجی های اتاق فکر را به عهده دارند. این افراد اندیشمندانی فراتر از حوزه های فنی و مهندسی هستند که قدرت تحلیلگری، سیاست سازی و تصمیم سازی دارند. هیات امنای اتاق فکر شبکه گسترده ای از مدیران، سیاستگذاران، صاحبنظران و کارشناسان حوزه های مختلف هستند و در عمل به عنوان یکی از منابع اطلاعاتی بدنه فکری عمل می کنند.

انواع اتاق های فکر و جایگاه آنها :

اتاق های فکر را از جنبه های مختلفی می توان تقسیم بندی کرد. از نظر ماموریتی و شرح خدمات و فعالیتها، می توان این کانونها را به کانونهای تفکر سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، امنیتی، نظامی، صنعتی، تکنولوژیک و آینده پژوهی تقسیم بندی کرد. در این تقسیم بندی، بعضی از اتاق های فکر فقط بر یک یا چند حوزه کاملا" مرتبط متمرکز هستند و به صورت تخصصی عمل می کنند. در حالی که بعضی دیگر، در حوزه های مختلف و بعضا" بسیار متفاوت مشغول به فعالیت هستند.

از نظر حوزه و گستره عملکرد نیز می توان آنها را به صورت زیر تقسیم بندی کرد: شهری و استانی ( متمرکز بر مطالعات شهری، روستایی و استانی ) ملی ( متمرکز بر مسائل، مشکلات، دغدغه ها، برنامه ها و سیاست های سطح کشور ). منطقه ای ( متمرکز بر مسائل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشورهای منطقه ) جهانی ( متمرکز بر مسائل، دغدغه ها و فرصت های بین المللی )

همچنین از نظر تعاملات و روابط سازمانی می توان کانون های تفکر را به صورت زیر تقسیم بندی کرد، غیر دولتی ( عدم وابستگی دولتی ) نیمه دولتی ( دارای توانایی عملکرد و سیاستگذاری مشارکتی ) دولتی ( کاملا" در قیمومیت و تحت نظر دولت ) وابسته  دانشگاهی ( وابسته یا زیرنظر یک دانشگاه ) .

بسته به نوع این روابط و تعاملات سازمانی اتاق های فکر برای تامین بودجه خود به روش های متفاوتی عمل می کنند. بعنوان مثال، می توانند بودجه خود را از طریق فروش گزارش ها و دستاوردهای خود تامین یا بودجه مستقلی را از نهادهای دولتی دریافت کنند. بدیهی است دغدغه های تامین بودجه باید کمترین اثر را بر جهت گیری و غنای گزارش ها و خروجی ها داشته باشند. این مساله در کشور ما از اهمیت و حساسیت خاصی برخوردار است؛ چرا که نسبت به مطالعات برون سازمانی و در اختیار قراردادن اطلاعات به گروه های خارج، نوعی عدم اعتماد وجود دارد.

وظایف کانون های تفکر:

کانون تفکر اطلاعات تحقیقات بی طرفانه و مناسبی را در اختیار سیاستگذاران و مدیران قرار می دهد. بررسی برنامه ها و سیاست های مختلف، شناخت تهدیدها، فرصت ها، قوت ها و ضعف ها، انجام مطالعات تطبیقی و بررسی تجربه دیگر کشورها و الگوبرداری از آنها و در نهایت بومی سازی این الگوها و ارائه راه حل های مناسب از مهم ترین وظایف اتاق های فکر است.

اتاق فکر اطلاعات تحقیقاتی را جمع آوری و آنها را به صورت بانک هایی دسته بندی می کند. در این زمینه تبادل اطلاعات با تمامی مراکز تحقیقاتی در داخل و خارج کشور اهمیت فراوان دارد. نتایج حاصل از این تحلیل ها باید از طرق مختلف به اطلاع عموم مردم جامعه و دانشمندان و صاحبنظران آن حوزه برسد. نقش چنین کانون هایی از آن نظر اهمیت دارد که می توانند شرایطی فراهم آورند که سیاستگذاران و مدیران تحت تاثیر متفکران، اندیشمندان و متخصصان باشند و نه این که متفکران تحت تاثیر مدیران قرار داشته باشند.

تقسیم بندی فعالیت های اتاق فکر:

فعالیت های اتاق های فکر را این گونه می توانیم طبقه بندی کنیم:

  1.  آینده اندیشی یا آینده پژوهی

  2. پژوهش راهبردی یعنی برنامه ریزی استراتژیک

  3. ایده پردازی و تحلیل

  4. ارائه راه حل های اثربخش

  5. همفکری با مدیران که از آن به سیاست پژوهی تعبیر می شود.

مکانیسم فعالیت کانون های تفکر این گونه است که ابتدا باید موضوع مورد مطالعه شناسایی شود و پس از توصیف بدرستی تعریف شود، سپس دیدگاه های تحلیلی و نظری پیرامون آن جمع آوری شود همچنین مدلها و نظریات مطرح در دنیا نیز به کار گرفته شود. آنگاه ایده های کلی و پیشنهادهای اولیه، تبدیل به سیاست، راهکار و برنامه شود و در این زمینه بستر لازم برای تضارب افکار بین مدیران و افراد مجرب و کارشناسان را به وجود آورند و نهایتا" راه حل های به دست آمده را به صورت سئوال و چالش و به هر صورت که می توانند به مخاطب مربوطه انتقال دهند که اصطلاحا" ترویج نامیده می شود.

چالش های پیش روی اتاق های فکر :

عوامل مهمی که در روند شکل گیری کانون های اندیشه با فروپاشی آنها در آینده نزدیک موثرند عبارتند از:

الف ) تامین بودجه :  چندی است که دولت ها در نقاط مختلف جهان، پرداخت بودجه را قطع و بسیاری از بنیادهای خصوصی، حمایت های خود را از تعداد زیادی کانون های اندیشه متوقف کرده اند. چشم انداز قطع پرداخت ها، این مراکز را مجبور کرده تا نحوه دریافت کمکها و حمایتهای مالی را تنوع بخشیده و به دنبال منابع درآمدی جایگزین باشند؛ این امر البته به تضعیف زیربنای کانونهای اندیشه و ضعیف شدن برنامه ها و الگوهای کارکنان منجر شده است.

ب ) روش های سیاستگذاری :  اهدا کنندگان کمکهای مالی برای پرداخت کمک های خود شروطی را تعیین می کنند و از این رو کانونهای اندیشه به دلیل طرح مجدد دستور کارشان یعنی رفع نیاز تامین بودجه سخت تحت فشار قرار می گیرند.

ج ) تخصصی شدن : امروزه تقریبا" همه گروههای سیاسی و یا صاحبان دعواهای حقوقی، برای ارتقای جایگاهشان به یک کانون اندیشه دسترسی دارند. این کانون های اندیشه نوعی نهادهای تخصصی هستند که برای مشتریان خود جذابیت ویژه ای دارند.

د ) رقابت : تعداد کانون های اندیشه از سال 1965 بیش از 2 برابر شده است؛ اگر چه این رشد ظاهرا" امری مثبت تلقی می شود؛ اما سازمانهای تخصصی و با گرایش به موضوعی خاص هر ساله به دلیل کمبود منابع با یکدیگر به رقابت می پردازند . محیط رقابتی باعث می شود کانون های اندیشه به دنبال تمایز بیشتر باشند و فعالیت های خود را تخصصی تر کنند. محیط رقابتی طرفدار کانون های اندیشه ای است که در بازار آزاد اندیشه توانایی های بیشتری از خود نشان می دهد.

ه ) سرعت عمل :  سازمان هایی که به تامین بودجه کانون های اندیشه می پردازند، سخت از کنفرانس ها و سمینارها گله مند هستند. آنها ترجیح می دهند کانون های اندیشه را به کارهای عملی تر وادار کنند. این نگرش و جهت گیری جدید کانون های اندیشه را وا می دارد تا در شیوه های رفتاری خود بازبینی کنند.

و ) اختلاف و نزاع در زمینه سیاستگذاری عمومی :  تبادل محققانه افکار و اطلاعات به جنگ اندیشه ها تبدیل شده است. این رویکرد ستیزه جویانه بر گسترش دامنه اختلافات سابق دانشگاهیان و سیاستگذاران تاثیر ی گذارد. به این ترتیب کانون های اندیشه سخت در تلاشند تعریفی جدید از روش تحقیق در امر سیاستگذاری عمومی ارائه کنند.

ز ) ارتباطات مناسب بازار :  ضرورت واکنش سریع به مسائل سیاسی، کانون های اندیشه را واداشته تا به تولید اطلاعاتی بپردازند که خواندن و فهم آنها بسرعت مقدور باشد؛ گزارش های کوتاه و ایده های سیاسی بعنوان اولین فرآورده کانون های اندیشه، جایگزین مطالعات عمیق کتابی شده است؛ علاوه بر آن باعث شده است تا برای محصولات رسانه ای مثل مقالات روزنامه های و بخشی از برنامه های رادیو و تلویزیون هزینه ای اختصاص داده شود.

ح ) مسائل سیاسی :  اهداف کوتاه مدت بسیاری از قانونگذاران و دیوانسالاران باعث می شود مراکز پژوهشی فقط در چارچوب زمان و مکان فعالیت کنند؛ امروزه دوره حیات مشکلات، بسیار کوتاه و موقتی است. بنابراین آن دسته از کانون های تفکر که هیچ گونه تماس و ارتباطی با روندهای اصلی سیاسی ندارند اگر به طور کلی از بین نروند، احتمالا" موقعیتشان را از دست خواهند داد.

 

 

 

****

 منبع : مقاله "  کانون های تفکر ابزار تحقق توسعه پایدار  " -تهیه کننده :دکتر حسین صادقی- بهروز پورسینا- روزنامه جام جم - بخش اقتصاد- شنبه 17 اسفند ماه 1387