مطالعات  جدید  در  مورد  مغز   و  شیوه  یادگیری مغز  برای  معلمان   و  والدین ،دیدگاه های  جدیدی  درباره  تدریس   و  یادگیری  ایجاد  كرده  است .پژوهش  های  جدید  نه  فقط   یافته  های   نوینی   را  عرضه  كرده  است ،بلكه  به  نوسازی  برداشت  های  قدیمی  درباره یادگیری   هم  كمك  كرده  است .یافته  ها،نشانگر  آنند  كه  ایده  چپ  برتر  یا  راست  برتری مغزی  ،گمراه كننده است .مغز  پیچیده  تر  از  آن  است  كه چنین  اظهار  نظری درباره آن  بشود .ما  با یك  نوع  كاركرد  مغز  به  ریاضی  و  با كاركردی  دیگر  از  آن  به  موسیقی  نمی پردازیم .

كانی  و  كانی (1990)  اعلام  كردند  كه پژوهش  های  مغز محور،جدا  از  جنبش آموزش  و  پرورش  نیستند،بلكه  آنها  رویكرد  هایی هستند كه  آموزش  و  پرورش  را  منتفع  می  سازند.با آن  كه  برخی  پیشنهادهای  پژوهشی  مغز محور،دیر  به  بار  می  نشینند،ولی  بینش  ها   و  چشم  اندازهای  عملیاتی   هم  عرضه  م ی كنند-حتی  برای  ساختمان  سازی  و  آماده سازی  فضای  بازی  در  مدارس .

اریك  جنسن (1995) در كتاب  جدید  خود  تحت  عنوان  تدریس   مبتنی  بر  مغز   اظهار  می كند كه  همگی  در  صددیم  تا  راه  حل  هایی  برای  مسایل  و  چالش  ها ی آموزش  و  پرورش  بیابیم   و  باید  در كاربرد  یافته  های  جدید  تا حدودی  احتیاط كنیم .آنگاه  كه  فردی  رویكرد  خاص  سازگار  با مغز   برای  ارتقای  یادگیری  معرفی  می  كند،به  واقع،آن  نمی تواند گام  نهایی  درباره  یادگیری  و  تدریس  باشد.

انرژی  برای  یادگیری

اگرچه  مغز  انسان  بالغ  فقط  دو  درصد   از  وزن  بدن  او  را تشكیل  می  دهد،ولی  به  تنهایی  بیست  درصد  از  انرژی  جسمانی   را  مصرف  می  كند .انرژی  مصرفی  مغز از  طریق  خون  پراكسیژن  تدارك  می  شود ،اكسیژن  مصرفی  مورد نیاز  از  طریق  شش ها  تامین  می  گردد.مغز  انسان  در  هر  ساعت  به  گردش  8  گالن  خون یا  در هر  روز  تقریبا 200  گالن (800 تا 600لیتر) خون  نیاز  دارد .توازن  الكترونیكی  مناسب   بریا  كاركرد  مغز  از  طریق آب  بدن  به دست  م ی آید .برای  حصول  این  توازن ،هر  فرد  بالغ  باید 6 تا 12  لیوان  آب  بنوشد.

هانافورد(1995)،از  دست  دادن  آب  بدن  در  یط  ساعات  حضور  دانش  آموزان  در  كلاس  درس  را  عاملی   برای  آسیب  های  یادگیری ،تنبلی  و  بی  حالی  اعلام  كرده  است .خوب ،شیرهای  آب  یا  آبخوری  های  مدارس  پیش  دبستانی  در  خارج  از كلاس  درس  قرار  دارند  و  دانش آموزان  به  ندرت  در  طی  ساعات  درس   م ی توانند  به  آب  دسترسی  داشته  باشند.

عامل  حیاتی  دیگر  بریا  كاركرد مطلوب  مغز،اكسیژن  است .بدون  هوای  تازه،نمی  توان انتظار  داشت  كه  مغز كاركرد  بهینه  ای  داشته  باشد .از  این  رو،طراحی  ساختمان  مدارس و  در  پیش  بینی  تسهیلات  و تجهیزات مدارس ،نباید  تامین  هوای  تازه  كلاس  های  درس مورد  غفلت   قرار  گیرد.

هنگام  یادگیری ،سلول  های  مغز-نرذونها-اطلاعات  را  تقریبا  با  سرعتی  بیش  از  300 كیلومتر  در  ساعت  انتقال  داده  یا  مورد تبادل  قرار می  دهند.هر  نرون  می  تواند  هزاران  سیگنال  یا  علامت  را  از  سایر منابع  نرونی ،بدون  آن كه  با  آنها  ارتباط  فیزیكی  داشته  باشد ،دریافتكند.نرون ها،پیام  ها را  بیشتر   به  صورت  شیمیایی  تبادل می كنند(1998-Jensen ).

انرژی  لازم  برای  فعالیت  نرونی ،انرژی  الكتریكی  و  شیمیایی است .ماهیت عمل  نرون  ها،مغز  را  به یك  پردازشگر  الكترو-شیمیایی  تبدیل  كرده  است .الگوی  یادگیری  مغز  از  زمان  تولد  و  بنا به  دیدگاهی  عمر  از  دوره  جنینی آغاز می  شود .شیوه  پاسخ  وی و  سازگاری  فرد با  محیط،نحوه زیست  و  یادگیری  مغز را  تعیین  می  كند.الگوی   یادگیری  پایه  گذاری  شده  را  فرو  بریزد .مدارس ،یكی  از  مراكز  عمده  بریا  ایجاد تغییر  در  الگو های  یادگیری  دانش  آموزان  هستند.

بسیاری  بر  این  باورند  كه  وراثت ،محدوده های  یادگیری  را  شكل  م ی دهد،ولی  این  باور،گمراه  كننده  است .آنچه  روشن  است ،این  كه  محیط  قبل  از  آمخته  ها  یا  افكار پیشین بر  رشد  مغز تاثیر  می  گذارد.به  تازگی ،بسیاری  از  دانشمندان  به  اثر  محیط و  وراثت  در  رشد  مغز،سهم 50 درصدیقایل  شده  اند.50  درصد  وراثت  و 50  درصد محیط.

بازی ،ورزش ،تجربیات  عملی  و  انواع  فعالیت  ها ی چالش برانگیز  منبع  اصلی  یادگیری  هستند.با  این  همه ،هنوز مدارس  بر  خلاف  الگو های  یادگیری  دانش  آموزان  طراحی  می  شوند .برای  نمونه ،.استخر  شنا  از  محیط  های  محرك  و چالش  برانگیز برای  كودكان ابتدایی  و  راهنمایی  اند،ولی  مدارس  به  ندرت  به آن  دسترسی  دارند،حتی  در  مدارس،این  امكان  كه  دانش آموزان  بتوانند  دو گلدان گل  پرورش  دهند  ایجاد  نمی  شود.

محیط  هنری

یادگیری  بهینه   زمانی  به  وقوع  می  پیوندد كه ، مغز  به  صورت  مناسبی  به  چالش  كشیده  شود.زمانی  كه  فعالیت  یادگیری ،همراه  با  تهدید  و  تحت  فشار  روانی  باشد ،كارایی  مغزی  پایین  می  آید(1983-Hart)

در  مدرسه  ای  كه  پرورش و رشد  مغزی  با  شیوه  های  غیر تهدید  كننده  به  چالش  كشیده  می شود ،بریا  تدریس  تفكر  و  ساخت  حافظه  و  انواع  هنرها  بهره  گیری  می  شود.یادگیری  از  طریق  بصری  و  عملی سبب  می شود مغز  یادگیرنده،ارتباطات قوی  تر  و  تازه  تری  پدید آورد(1990،Kolb  and  Whishaw ) موسیقس ،معماری،نقاشی  و سایر  هنرها  بریا  یادگیری  موثر،برنامه  و  موسیقس   را  جدی  تلقی  می  كند  و از ان  حمایت  می  كند.معماری  و  نمای  مدارسی  كه  با اصول  و  اسلوب  مناسبی طراحی  شده  اند از نظر زیبا شناسی تحریك كننده اند.چنین  محیط های  مدرسه  ای ،با  رشد  مغز در  ارتباط  بوده  و  سبب فعالیت  مغزی  بیشتری  می  شوند.

فعالیتهای  جسمانی

برای  رشد  كاركردهای  مغزی،فعالیت  جسمانی   بسیار حائز  اهمیت   است .فعالیت  هایی  چون  دویدن ،پریدن،جهیدن ،شنا كردن  سبب  تقویت عقده  های پایه ،مخچه،جسم پینه ای  می  شود.ورزش  و تمرین  بدنی ،اكسیژن ،زیادی  را به  مغز  می رساند  و  بر  میزان   ارتباط  بین  نرونی  می  افزاید(1980-Palmer-     , و 1995 -Brink  ). جنسن (1998)  اظهار  می  كند كه یادگیری  از  طریق پیاده  روی ،حركات كششی ،رقص  و  سایر فعالیت  های  جسمانی  ارتقاء  یافته  و  تقویت  می  گردد.

آیا  مدارس  فضای  حركتی  مناسبی  بریا  دانش آموزان در نظر  گرفته  اند؟ چند  درصد  دانش آموزان  می  توانند  به  فعالیت  جسمانی   ترجیحی  خود  بپردازند،آیا  كلاس  درس  بریا  تحرك  جسمانی -حركتی  دانش  آموزان  مناسب  است ؟ این  سوال ها  و  ده  ها  سوال  دیگر  از این  دست ،برخاسته  از حقایق  مربوط  به  مغز  و  به  تبع  آن  مربوط  به  محیط  های  مدرسه  ای   است  كه  بر خلاف  یافته  های  مغز  محور  عمل می  كنند.

 

رنگ  و  نور

پژوهش  های  مربوط  به  مغز  نشان  می دهد  كه  میزان و نوع  رنگ بر  یادگیری  اثرگذار  است . برین(1977)  گزارش  كرده  است  كه  رنگ های  گرم و  نور پردازی درخشان  و چشم  زننده،بر میزان  گرفتگی  عضلانی ،سرعت  تنفس ،ضربان  قلب،فشار خون و  فعالیت  مغزی می  افزاید.نور ناكافی  در  محیط سبب  خستگی  چشم  می شود .تركیب  رنگی  نامتجانس  محیط می  تواند  سبب  كاهش   واكنش و  اختلال  در انجام  كار  باشد.روشنایی  و  رنگ  آمیزی  مناسب  سبب  بهبود پردازش  بصری  اطلاعات  و  كاهش  فشار  روان ی م ی شود.(1972-Berren)

گرمایش  و  صدای  محیطی

پژوهش ها تایید  می  كنند  كه  محیط  یادگیری  مناسب  باید  از نظر  دما  مطلوب  بوده  و  عاری  از  صداهای  مزاحم  باشد.نارحتی  جسمی  و  صداهای  مخل پیام های  مخربی  به  مغز  می فرستد.دریافت  پیام  مخرب  از  سوی  مغز،عملكرد محچه  را ،كه  پردازشگر  اصلی  مغز  به شمار  می  آید،مختل  می سازد.

مسایل  محیطی

اهمیت  محیط  یادگیری   را  نمی  توان  دست  كم  گرفت .مغز  در  محیط های  ایمن  و  بهداشت ی،خلاق،چالش  انگیز و  سازگار كننده،بیشتر  می  آموزد .در  طراحی  مدارس نباید  فراموش شود  كه  محیط طراحی  شده ،محیطی  برای  رشد مغزی  و  ارتقای  یادگیری  دانش  آموزان  است ،هر گونه قصور  می  تواند آثار  زیانبار جبران  ناپذیری  پدید آورد.

****

منبع : مقاله " افزایش  كارایی مغز  با  طراحی  خلاق  مدارس  " -وشته :تك چیونگ چان  و گارت اف.پیتری ،ترجمه :افسانه  سنه (دانشجوی  دكترای  رشد  و  تكامل  و  یادگیری  حركتی ) روزنامه  همشهری  27  اردیبهشت 1382- صفحه 19

Chan,T.C,and Petrie,G.F(1998).The Brain learns Better in well-school Environment,classrom Leadership  online.vol.2,No.3,Nov.1998